انبار پر از کالایی است که ماه هاست تکان نخورده، ولی همان چایی که مشتری هر روز سراغش را می گیرد درست روزی تمام می شود که پخش کننده تا هفته بعد بار نمی آورد. بیشتر فروشگاه ها این دو مشکل را با هم دارند و ریشه هر دو یکی است: هیچ کس از قبل تعیین نکرده هر کالا در چه عددی باید دوباره سفارش داده شود.
نقطه سفارش و حداقل موجودی دقیقا همین عدد را به شما می دهند. در ادامه هر دو را ساده توضیح می دهیم، فرمولشان را روی یک کالای واقعی در یک سوپرمارکت حساب می کنیم و می گوییم این عددها در کار روزانه چطور به دردتان می خورند.
نقطه سفارش مجدد (ROP) چیست؟#
نقطه سفارش مجدد مقدار موجودی ای است که وقتی کالا به آن رسید، همان روز باید سفارش خرید بعدی را بدهید. اسم انگلیسی اش Reorder Point است و برای همین خیلی جاها آن را ROP می نویسند.
منطقش این است که بار هیچ وقت همان روز سفارش نمی رسد. بین ثبت سفارش و رسیدن بار چند روز فاصله است و شما در این چند روز همچنان می فروشید. اگر پخش کننده ۵ روز بعد بار می آورد و شما روزی ۲۰ بسته چای می فروشید، سفارش دادن وقتی ۵۰ بسته در قفسه مانده یعنی دو سه روز آخر را با قفسه خالی سر می کنید. نقطه سفارش باید فروش همین روزهای انتظار را پوشش بدهد و کمی هم برای روز مبادا کنار بگذارد.
این عدد برای هر کالا جداست. شیر پاکتی و مایع ظرفشویی سرعت فروش و زمان تحویل متفاوتی دارند، پس یک نقطه سفارش برای همه کالاها جواب نمی دهد. در مغازه کوچک معمولا صاحب مغازه این عددها را در ذهن دارد. وقتی کار بزرگ تر شد و انبار جدا پیدا کردید، پیگیری این عددها جزو کار روزانه کسی می شود که ورود و خروج کالا را ثبت می کند و در مقاله انباردار کیست و چه وظایفی دارد مسئولیت های این نقش را کامل توضیح داده ایم.
حداقل موجودی انبار چیست؟#
حداقل موجودی پایین ترین مقداری است که موجودی یک کالا در شرایط عادی نباید از آن کمتر شود. اگر موجودی به زیر این خط رفت، یعنی یک جای کار طبق برنامه پیش نرفته است. یا فروش بیشتر از همیشه بوده یا بار دیرتر از همیشه رسیده.
فرقش با نقطه سفارش در کاری است که از شما می خواهد. نقطه سفارش یعنی همین حالا سفارش بدهید. حداقل موجودی یعنی سفارش را داده اید ولی اوضاع طبق برنامه نیست. وقتی موجودی کالایی به حداقل رسید، وقت ثبت سفارش تازه نیست. وقت تماس با تامین کننده و پرسیدن وضعیت بار است.
در کارگاه های تولیدی این عدد وزن بیشتری دارد. اگر مواد اولیه یک محصول به زیر حداقل برسد و بار نرسد، خط تولید می خوابد. دستمزد و اجاره و سربار همان روزها پرداخت می شود ولی روی تعداد کمتری محصول می نشیند و هزینه هر واحد بالا می رود. اگر می خواهید ببینید این هزینه ها دقیقا چطور در قیمت محصول اثر می گذارند، محاسبه بهای تمام شده محصول را با یک مثال عددی ببینید.
تفاوت نقطه سفارش، حداقل موجودی و موجودی اطمینان#
کوتاه ترین جواب این است: موجودی اطمینان یک مقدار ذخیره است، حداقل موجودی یک خط هشدار و نقطه سفارش یک خط اقدام. این سه را خیلی جاها به جای هم به کار می برند و بیشتر سردرگمی ها از همین جاست.
موجودی اطمینان (Safety Stock) کالایی است که عمدا اضافه نگه می دارید تا اگر فروش ناگهان بالا رفت یا تامین کننده دیر کرد، قفسه خالی نشود. در حالت ایده آل این ذخیره هیچ وقت مصرف نمی شود و فقط روزهای غیرعادی به کار می آید.
در روش کلاسیکی که در حسابداری بهای تمام شده آموزش می دهند، حداقل موجودی از نظر عددی با موجودی اطمینان برابر درمی آید. فرقشان در کاربرد است. موجودی اطمینان را موقع برنامه ریزی خرید در حساب می آورید و حداقل موجودی را موقع کنترل روزانه انبار نگاه می کنید. نقطه سفارش هم همیشه بالاتر از هر دو است، چون علاوه بر ذخیره باید فروش روزهای انتظار را هم پوشش بدهد.

اشتباه رایج این است که حداقل موجودی را با نقطه سفارش یکی بگیرید و صبر کنید تا موجودی به حداقل برسد و بعد سفارش بدهید. در این حالت هر بار سفارش چند روز دیر ثبت می شود و موجودی اطمینان در عمل خرج فروش عادی می شود. اولین باری که تامین کننده یکی دو روز تاخیر داشته باشد، مستقیم به قفسه خالی می رسید.
فرمول محاسبه نقطه سفارش و حداقل موجودی#
برای هر دو فرمول چهار عدد لازم دارید: میانگین فروش روزانه، بیشترین فروش روزانه، میانگین زمان تحویل و بیشترین زمان تحویل. زمان تحویل یعنی تعداد روزهای بین ثبت سفارش و رسیدن بار به انبار. این عددها را از فاکتورهای فروش و خرید دست کم سه ماه اخیر دربیاورید. عددی که از حافظه بگویید معمولا خوش بینانه تر از واقعیت است.

فرمول محاسبه نقطه سفارش مجدد#
رایج ترین شکل فرمول این است:
نقطه سفارش = (میانگین فروش روزانه × میانگین زمان تحویل) + موجودی اطمینان
بخش اول فرمول فروش عادی روزهای انتظار را حساب می کند و بخش دوم حاشیه امن را. اگر موجودی اطمینان را صفر بگذارید، فقط وقتی کالا کم نمی آورید که فروش و زمان تحویل دقیقا مثل میانگین پیش برود و این در عمل کم پیش می آید.
موجودی اطمینان را با یک روش ساده می شود حساب کرد:
موجودی اطمینان = (بیشترین فروش روزانه × بیشترین زمان تحویل) − (میانگین فروش روزانه × میانگین زمان تحویل)
این روش با یک دفتر فروش هم قابل محاسبه است، ولی محتاطانه است و معمولا عددی کمی بیشتر از نیاز واقعی می دهد. اگر فروش روزانه هر کالا را دقیق ثبت کرده اید، روش آماری دقیق تر است. در این روش موجودی اطمینان برابر است با Z ضرب در انحراف معیار فروش روزانه ضرب در جذر زمان تحویل. Z از سطح اطمینانی که می خواهید می آید و اگر بخواهید در حدود ۹۵ درصد دوره ها کالا کم نیاورید، تقریبا ۱.۶۵ است. برای بیشتر مغازه ها همان روش اول کافی است.
در کتاب های حسابداری بهای تمام شده یک شکل کوتاه تر هم می بینید: نقطه سفارش برابر است با بیشترین فروش روزانه ضرب در بیشترین زمان تحویل. اگر موجودی اطمینان را با روش ساده بالا حساب کرده باشید، این فرمول و فرمول اول دقیقا به یک عدد می رسند.
فرمول محاسبه حداقل موجودی#
حداقل موجودی = نقطه سفارش − (میانگین فروش روزانه × میانگین زمان تحویل)
معنی اش این است: اگر سر نقطه سفارش سفارش بدهید و روزهای انتظار مثل همیشه بگذرد، موقع رسیدن بار تقریبا همین مقدار در انبار مانده است. پس اگر موجودی قبل از رسیدن بار به زیر این عدد رفت، فروش یا زمان تحویل از حالت عادی خارج شده است.
کنار این دو، حداکثر موجودی هم به کارتان می آید: نقطه سفارش به اضافه مقدار هر سفارش منهای حاصل ضرب کمترین فروش روزانه در کمترین زمان تحویل. این عدد می گوید بیشتر از چه مقداری انبار نکنید تا پولتان بی دلیل در قفسه نخوابد.
مثال عملی محاسبه نقطه سفارش و حداقل موجودی#
یک سوپرمارکت محله چای ۵۰۰ گرمی یک برند مشخص را از یک شرکت پخش می خرد. صاحب مغازه فاکتورهای سه ماه گذشته را مرور کرده و به این عددها رسیده است: به طور میانگین روزی ۲۰ بسته فروش دارد، در شلوغ ترین روزها ۳۰ بسته و در کم فروش ترین روزها ۱۲ بسته. پخش کننده معمولا ۵ روز بعد از سفارش بار می آورد، گاهی ۳ روزه و گاهی تا ۷ روز. هر بار هم ۳۰۰ بسته سفارش می دهد.
نقطه سفارش با فرمول کوتاه می شود ۳۰ × ۷ یعنی ۲۱۰ بسته. هر وقت موجودی این چای به ۲۱۰ بسته رسید، همان روز سفارش بعدی ثبت می شود. فروش عادی روزهای انتظار ۲۰ × ۵ یعنی ۱۰۰ بسته است، پس حداقل موجودی ۲۱۰ منهای ۱۰۰ یعنی ۱۱۰ بسته درمی آید. موجودی اطمینان با روش ساده هم همین ۱۱۰ بسته است و اگر آن را در فرمول اول بگذارید، ۱۰۰ به اضافه ۱۱۰ دوباره همان ۲۱۰ می شود.
حداکثر موجودی هم ۲۱۰ به اضافه ۳۰۰ منهای ۱۲ × ۳ است که می شود ۴۷۴ بسته. اگر روزی بیش از این مقدار چای در انبار دیدید، یا بیش از حد سفارش داده اید یا فروشش افت کرده است.

این عددها در عمل چه می گویند؟ اگر پنج روز بعد از سفارش بار رسید و حدود ۱۱۰ بسته در انبار مانده بود، همه چیز طبق برنامه بوده است. اگر روز سوم موجودی به ۱۱۰ رسید و بار هنوز نیامده، باید به پخش کننده زنگ بزنید. یک نکته دیگر هم هست: ۱۱۰ بسته ذخیره برای کالایی که روزی ۲۰ بسته فروش دارد یعنی حدود ۵ روز فروش اضافه. برای چای که خراب نمی شود این قابل قبول است، اما همین حاشیه برای ماست و شیر یعنی کالای تاریخ گذشته و ضرر.
حساب کردن این عددها برای یک کالا ده دقیقه وقت می گیرد، اما سوپرمارکتی که هزار قلم کالا دارد نمی تواند هر روز موجودی تک تک قفسه ها را با این عددها مقایسه کند و این کار را نرم افزار حسابداری سوپر مارکت انجام می دهد که موجودی را با هر فروش پشت صندوق کم می کند.
عوامل موثر بر تعیین نقطه سفارش و حداقل موجودی#
اگر وقتتان فقط برای دقیق کردن یک عدد کافی است، زمان تحویل را انتخاب کنید. این عدد هم در نقطه سفارش ضرب می شود و هم در موجودی اطمینان. در مثال چای، هر روز تاخیر بیشتر پخش کننده یعنی ۲۰ تا ۳۰ بسته به نقطه سفارش اضافه می شود.
زمان تحویل واقعی را فقط وقتی می دانید که تاریخ ثبت سفارش و تاریخ رسیدن بار را جایی نوشته باشید. بیشتر کسب و کارها تاریخ فاکتور خرید را نگه می دارند، ولی فاکتور گاهی چند روز قبل از رسیدن بار صادر می شود. سندی که روز واقعی تحویل را نشان می دهد برگه همراه بار است و در مقاله بیجک چیست توضیح داده ایم این برگه چه فرقی با فاکتور دارد.
عامل دوم نوسان فروش است. کالایی که هر روز تقریبا به یک اندازه فروش می رود، موجودی اطمینان کمی لازم دارد. کالایی که یک روز ۵ عدد و روز بعد ۴۰ عدد فروش دارد، حاشیه امن بزرگ تری می خواهد و فاصله بیشترین و میانگین فروشش در فرمول همین را نشان می دهد.

برای کالای فصلی میانگین سالانه گمراه کننده است. فروش کاپشن در آذر و مرداد را نمی شود با هم میانگین گرفت و نقطه سفارش هر فصل را باید جدا حساب کرد. فروشگاه لباس این عددها را از فروش همان فصل در سال قبل درمی آورد و نرم افزار حسابداری پوشاک که فروش هر کالا را جدا ثبت می کند، این سابقه را برای فصل بعد نگه می دارد.
قیمت کالا و تاریخ مصرف هم اندازه ذخیره را تعیین می کنند. ۱۱۰ بسته چای اضافه پول زیادی را راکد نمی کند، ولی پنج یخچال اضافه یعنی چند صد میلیون تومان سرمایه خوابیده. برای کالاهای گران موجودی اطمینان را پایین تر بگیرید و به جایش با تامین کننده سر تحویل سریع تر توافق کنید. برای کالاهای فاسدشدنی هم سقف ذخیره را تاریخ مصرف تعیین می کند، نه فرمول.
آخرین عامل واحد خرید است. وقتی پخش کننده فقط کارتنی می فروشد، نقطه سفارش و مقدار سفارش را به مضرب کارتن گرد کنید. در عمده فروشی که کالا کارتنی می آید و گاهی کارتنی و گاهی تکی فروخته می شود، موجودی باید با هر دو واحد دیده شود. نرم افزار حسابداری عمده فروشی این امکان را می دهد که برای هر کالا دو واحد تعریف کنید.
مزایای تعیین نقطه سفارش و حداقل موجودی در مدیریت انبار#
بزرگ ترین فایده اش این است که سفارش دادن از یک حدس روزانه به یک قاعده تبدیل می شود. دیگر لازم نیست هر روز جلوی قفسه ها بایستید و حدس بزنید کدام کالا تا آخر هفته تمام می شود. هر کالا عدد خودش را دارد و هر کس مسئول خرید باشد، با همان عدد سفارش می دهد. اگر هم فروشنده یا انباردار عوض شود، این دانش با او نمی رود.
فایده دوم مستقیم به فروش مربوط است. مشتری ای که دو بار پشت سر هم کالای مورد نظرش را پیدا نکند، کم کم خریدهای دیگرش را هم جای دیگری انجام می دهد. با نقطه سفارش درست، کالاهای پرفروش کمتر تمام می شوند و این ضرر پنهان که در هیچ دفتری ثبت نمی شود کم می شود.
فایده سوم طرف دیگر ماجراست: نقدینگی. وقتی حداکثر موجودی هر کالا مشخص باشد، کمتر پیش می آید که به خاطر تخفیف یک پخش کننده سه برابر نیاز خرید کنید و پولتان ماه ها در انبار بماند. در فروشگاهی که هر قلم کالا چند ده میلیون تومان می ارزد این موضوع جدی تر است و نرم افزار حسابداری لوازم خانگی با نشان دادن موجودی هر مدل کمک می کند سرمایه روی مدل های کم فروش جمع نشود.
فایده آخر کمتر به چشم می آید. هر بار که موجودی به حداقل می رسد و بار دیر می آید، یک نمونه از بدقولی تامین کننده ثبت شده است. بعد از چند ماه دقیقا می دانید کدام پخش کننده سر وقت بار می آورد و موقع مذاکره یا عوض کردن تامین کننده عدد واقعی در دست دارید.
کاربرد نرم افزار حسابداری در کنترل نقطه سفارش و موجودی انبار#
فرمول ها را با ماشین حساب هم می شود حساب کرد. سختی کار در کنترل روزانه است، چون کسی باید هر روز موجودی صدها کالا را با عددهایشان مقایسه کند. نرم افزار حسابداری این مقایسه را به یک هشدار تبدیل می کند. موجودی هر کالا با هر فاکتور فروش کم و با هر فاکتور خرید اضافه می شود و وقتی به عددی که تعیین کرده اید رسید، هشدار کمبود موجودی نمایش داده می شود. در چالاک حساب کنترل موجودی کالا و هشدار کمبود موجودی در همه نسخه ها وجود دارد.
این هشدار فقط وقتی قابل اعتماد است که فروش واقعا ثبت شود. اگر فروشنده پشت صندوق گاهی به جای ثبت کالا فقط مبلغ را وارد کند، موجودی نرم افزار با قفسه فرق پیدا می کند و هشدار دیر می رسد. ساده ترین راه جلوگیری از این خطا اسکن بارکد هر کالاست و در مقاله بارکدخوان چیست انواع آن را برای فروشگاه های مختلف مقایسه کرده ایم.
نرم افزار ورودی های فرمول را هم برایتان آماده می کند. میانگین و بیشترین فروش روزانه هر کالا را از همان فاکتورهای ثبت شده درمی آورید و اگر روز رسیدن بار را هم ثبت کنید، زمان تحویل واقعی هر تامین کننده هم دستتان می آید. پیشنهاد ما این است که این عددها را هر سه ماه یک بار و قبل از هر فصل پرفروش دوباره حساب کنید. نقطه سفارشی که یک سال پیش تعیین شده، احتمالا دیگر با فروش امروز شما جور نیست.
برای مغازه و فروشگاه خرده فروشی معمولا لازم نیست سیستم انبارداری جدا بخرید. وقتی فاکتور فروش، ثبت خرید و کنترل موجودی در یک جا انجام شود، موجودی هر کالا بدون دفتر جداگانه به روز می ماند و نرم افزار حسابداری فروشگاهی همین سه کار را با هم انجام می دهد.
جمع بندی#
لازم نیست از همه کالاها شروع کنید. همین امروز ده کالای پرفروشتان را انتخاب کنید، فاکتورهای سه ماه گذشته را بیرون بیاورید و برای هر کدام میانگین و بیشترین فروش روزانه و زمان تحویل را بنویسید. با فرمول های بالا نقطه سفارش و حداقل موجودی هر کدام را حساب کنید و کنار قفسه یا در نرم افزار ثبت کنید. بعد از یک ماه می بینید کدام عددها درست بوده اند و کدام باید اصلاح شوند. اگر هنوز موجودی را در دفتر نگه می دارید، از لیست کامل نرم افزارهای حسابداری نسخه مخصوص صنف خودتان را پیدا کنید.